Einhverfa er til í mörgum mismunandi útfærslum og margt sem að getur spilað inn í einkenni hennar. Í fyrstu var einhverfa ávallt talið geðsjúkdómur og var henni fyrst lýst þannig árið 1940. En síðar kom í ljós að einhverfa stafar að mikilli meðfæddri röskun á starfssemi heilans, þó oftast sé ástæða truflunarinnar ekki þekkt. Hún truflar starfssemi heilans þannig að úrvinnsla skynjana verður ekki eðlileg. Fólk með einhverfu telst þó fatlað en það sem greinir þau frá öðrum hópum fatlaðra er sérkennileg hegðun. Barn með einhverfu getur t.d. haft lítinn áhuga á tengslum við önnur börn, hlýðir illa fyrirmælum og sýnir sérkennilega og áráttukennda hegðun. Því er illa við breytingar og heldur sig við afmarkað, jafnvel sérkennilegt áhugamál. Einhverfa er oftast röskun til lífstíðar og lýsir sér meðal annars á þann hátt að einstaklingar með einhverfu geta átt í erfiðleikum með að skilja, heyra og skynja umhverfi sitt. Þeim þarf að kenna mannleg samskipti því þau vantar félagslegt innsæi. Þau átta sig ekki á því hvað er viðeigandi við ólíkar aðstæður. Þau eiga erfitt með að setja sig í spor annarra og átta sig ekki á því að aðrir einstaklingar hafi hugsun. Þau eiga erfitt með að tjá sig og leika sér eins og aðrir krakkar og er hætt við því að þessir einstaklingar verði fyrir félagslegri einangrun því að hegðun þeirra er misskilin af umhverfinu. Þeir eiga t.d. erfitt með að læra af annara mistökum s.s. ég set hendina á hellu og brenni mig, en einstaklingur með einhverfu myndi ekki átta sig á því að brunin var afleiðing þess að ég lét hendina þar. Málþroskinn getur einnig verið annað hvort seinn eða alls ekki til staðar en margir geta þó talað en hljómfall er þá skrítið og eiga þeir yfirleitt erfitt með að halda uppi almennum samræðum. Eitt af einkennum einhverfu er að einstaklingar verða uppteknir af ákveðnum hlut og hafa ótakmarkaðan áhuga á honum. Þetta getur verið allt frá áhuga á bókstöfum til steina. Oft á tíðum er hægt að nota þennan áhuga á uppbyggilegan og jákvæðan hátt og er oft gert. Það getur hins vegar oft reynst erfitt og mikil munur á að reyna að nota hann á jákvæðan hátt hjá þeim sem hefur áhuga á bókstöfum og þeim sem hefur áhuga á steinum eða ristavélum svo dæmi sé tekið. Þetta verður þó oft til þess að fólk með einhverfu nær að skapa sér einn hæfileikar sem ber af. T.d. söng, margir sem eru einhverfir hafa gaman af því að syngja og syngja látlaust. Söngurinn getur svo orðið góður og einstaklinurinn farið a syngja eins vel og heilbrigður eintaklingur.
Eins og áður sagði er einhverfum illa við alla röskun og breytingar. Það getur lagst illa í þau og valdið breytingum á hegðun. En hegðun þeirra getur verið óstöðug og mjög undarleg. Það sem er aðalatriði einhverfu í dag er að þekkja fötlunina. Þekkingin er undirstaða þess að geta unnið með börnunum og reyna að fá sem mestan þroska fram hjá þeim. Þetta er mögulegt vegna þeirrar þekkingar sem komin er fram í dag og hægt er að greina alvarleika einhverfunar og vinna út frá því. Ef að byrjað er vinna með börn ung getur verið hægt að hjálpa þeim það mikið að þau geti jafnvel staðið á eigin fótum en það fer náttúrulega algjörlega eftir alvarleika einhverfunnar. Sumir eru þó á svo alvarlegu stigi að þeir þurfa að vera undir stöðugu eftirliti og umönnun. En eins og áður sagði getur einhverfa verið mjög svo misjöfn og skal því varast að dæma alla einhverfa fyrirfram því að það er hægt að lifa með henni og vinna.. Einhverfa getur verið svo ólík og mismunandi að það er til skali eða mælikvarði til þess að flokka hana niður en það er kallað einveruróf (Austistic spectrum). Fólk með einhverfu raðast svo á einhverfurófið þar sem munur sést á því hversu alvarlegt það er og hversu mörg einkenni koma fram. Þetta eru flokkarnir: Einhverfa, ódæmigerð einhverfa, Aspergerheilkenni, Rettsheilkenni og upplausnarþroskaröskun.

Skrifað í nóvember 2003
Björn Ásgeir Björgvinsson