Ljósmyndasagan á sér margra ára þróun að baki og á rætur sínar að rekja allt til fjórðu aldar fyrir krist. Það var maður að nafni Aristóteles sem að komst að því að nái sterkt sólarljósið að skína gegnum litla glufu inn í myrkvað herbergi birtist mynd af umhverfinu fyrir utan á hvolfi á vegg herbergisins. Þessi þekking var svo notuð af Ítölskum listamönnum tuttugu öldum síðar til að draga myndir í gegn. En hinar raunverulegu myndir byrjuðu hjá fyrsta ljósmyndasmið sögunnar Frakkanum Joseph Niépce. Árið 1826 tókst honum að festa mynd á tinplötu sem að tók 6-8 tíma og var því ekki hægt að taka myndir af fólki og ekki möguleiki að ná hreyfilausum myndum af því. Þessa aðferð náði frakkinn ekki að fullkomna fyrr en að landi hans Louis Daguerre gekk í lið með honum. Saman kynntu þeir svo nýja myndatöku aðferð sem kennd var við Daguerre og nefnd daguerre-týpa. Með henni styttist tíminn niður í 3-30 mínútur en það þurfti að skorða fyrirsætur af með hnakkajárni svokölluðu til að fá hreyfilausar myndir. Sólarljós þurfti til þess að lýsa upp þessar myndir og það var ekki hægt að fjölfalda þær. Í kjölfarið komu svo fleiri uppgötvanir eins og ,,wet plate” aðferðin svokallaða sem að Frederick Scott Archer uppgötvaði og ruddi hún daguerre-týpunni úr vegi. Með henni varð myndartaka fljótlegri, ódýrari og einnig var mögulegt að fjölfalda þær. Því næst komu þurrplötur og fyrir aldamótin 1900 voru svo komnar rúllufilmur sem að urðu þó ekki algengar hér fyrr en á þriðja áratug nítjándu aldar.

Fyrstu ljósmyndarar hér á landi notuðu daguerre-týpuna og var Helgi Sigurðsson(1815-1888) frá Jörfa í Kolbeinsstaðarhreppi fyrstur manna til þess. Hann hélt til Kaupmannahafnar til að læra lög- og læknisfræði árið 1840 og stundaði ásamt því myndlist. Hann lærði að taka daguerre-týpur í Danmörku sex árum eftir að fyrstu þeirrar tegundar voru teknar á Norðurlöndunum. Hann kom heim árið 1846 án gráðu og og settist að hjá föður sínum. Nánast engar heimildir eru til um myndatökur Helga en þó er vitað að hann var ekki tekinn alvarlega og varð hann að almennu atlhægi fyrir þetta athæfi. Næstur á eftir Helga varð Siggeir Pálsson(1815-1866) frá Hallfreðsstöðum í Hróarstungu til þess að taka myndir. Hann fór út til Kristianiu í Osló og dvaldist þar veturinn 1856-57. Þar lærði hann að taka daguerre-týpur sem að vekur furðu því að á þeim tíma voru blautplöturnar komnar til sögunnar og daguerre að syngja sitt síðasta. Ekki átti Siggeir sjö dagana sæla við ljósmyndun því að sjaldan voru skilirði til þess að taka daguerre-týpur og í síðustu heimild sem fannst um myndatökur Siggeirs, bréfi sem ritað var þremur árum eftir að hann kom heim frá Noregi, segist hann ,,litla lukku” gera með handverki sínu en sér hafi tekist í meðallagi með þær fáu myndir sem hann hafi tekið. Þá getur hann um að erfitt sé að verja tæki og efni fyrir þeim sagga sem í húsum sé. Engar frummyndir er talið að séu til frá Siggeiri en til er mynd sem talið er að sé eftirmynd af mynd sem Siggeir hefur tekið af Guttormi Pálssyni presti og má segja að hún sé merk því að hún er ein elsta ljósmynd Íslandssögunnar og er Guttormur elsti Íslendingur sem til er ljósmynd af ( hann fæddist árið 1775). Fyrsti kvenljósmyndarin var Nicoline Marie Elise Weywadt og var hún þekktust fyrir mannlífsmyndir. Hún starfaði við myndasmíð í um þrjátíu ár á djúpavogi og við Berufjörð.

Eftir að ljósmyndun hafði átt erfitt uppdráttar hér eftir mikla gagnrýni og vegna erfiðra aðstæðna breyttist tæknin til muna og var það þegar ,,wet plate” aðferðin komst í notkun hér. Á síðustu áratugum 19. aldar var mikill uppgangur ljósmyndunar á klakanum og fólk var farið að taka hana alvarlegar en hjá Helga. Fólk var farið að nýta sér hana og farið að láta gera myndir af sér í nokkru upplagi og notuðu þær sem eins konar nafnspjöld. Þessar myndir voru venjulega límdar á karton með nafni myndasmiðsins á og tíðkuðust þær hér á landi nokkuð fram á 20. öld. Á þessum tíma komu fram fleiri nýjungar og komu til sögunnar þurrplötur sem að voru ódýrari og fljótlegri vegna þess að þær voru fjöldaframleiddar. Rétt fyrir aldamótin 1900 var farið að taka myndir á rúllufilmur, þó varð hún ekki vinsæl hér á landi fyrr en á þriðja áratug aldarinnar. Ljósmyndastofur voru orðnar algengar og má þess geta að fyrir 1895 er vitað um 36 einstaklinga sem tóku myndir hérlendis gegn greiðslu, fimm þeirra voru útlendingar og af þeim 31 íslensku voru 14 búsettir á Austfjörðum. Þetta tímabil er nú líka oft kallað blómaskeið ljósmyndunar á Austurlandi og stóð það allt fram á annan áratug 20. aldar. En um miðja 20. öldina var hinsvegar straumurinn orðinn meiri í Reykjavík og voru þá starfandi 15 atvinnumannastofur þar en 5 á Akureyri, 2 á Ísafirði og svo voru yfirleitt bara ein stofa í öðrum stærri bæjarfélögum. Þessar stofur á þessum tíma voru ekki líflangar heldur var lífsaldur þeirra bundin við stofnendur þeirra, þ.e. þetta voru engin stórfyrirtæki heldur bara litlar persónulegar stofur sem að lögðust bara út af með eigandanum.

Atvinnuljósmyndun um miðja öldina var mjög einsleit og var mest um mannamyndir og lítið um sérhæfingu. Blaðaljósmyndun má líklegast telja einn af fyrstu vísunum að sérhæfingu á íslenskum ljósmyndamarkaði. Sá fyrsti til þess var Ólafur K. Magnússon sem að var ráðinn til Morgunblaðsins. Upp úr því fóru menn að mennta sig í ,,Photo-journalism” og eru það þær blaðfréttir sem við þekkjum í dag þar sem texti og mynd eru jafnvíg í fréttinni. Nú á dögum er ljósmyndun orðið mjög vítt hugtak og eru til ótal sérhæfingar í greininni og hefur t.d. minnkað mikið að fólk noti filmu heldur noti ,,digital myndavélar” sem að hægt er að hlaða inn í heimatölvu og prenta út með fínum gæðum og er mun ódýrara en að láta framkalla. Það má því segja að ljósmyndun sé búin að fara langan veg í þróuninni, ekki síst á Íslandi.


Heimildir

Smári Geirsson.1995. ,,Frá skipasmíði til skógerðar, Iðnsaga Austurlands síðari hluti”.
Guðrún Harðardóttir. 1995. Ljósmyndum á Íslandi1950-1970. Hið Íslenska bókmenntafélag. Reykjavík.
Glósur fyrir fjölmiðlafræði 203 af kennsluforritinu ,,ANGEL” á internetinu.

Skrifað í febrúar 2003
Björn Ásgeir Björgvinsson