Ég er búin að vera að lesa bókina Hugarfar og hagvöxtur eftir Stefán Ólafsson og þar sem ég hef sjálfur svo gaman af þessu ætla ég hér að birta skemmtilega opnu úr henni. Ég var að lesa þetta og á undan er umfjöllun um þjóðfélagsskipulag og samþættingu viðskipta-, vinnu- og samfélagsmenningu og kenningar um þá samþættingu:

Nota má ofangreindan kenningarramma til að túlka eina stærstu þjóðfélagstilraunina sem gerð hefur verið á tuttugustu öldinni, en það er tilraunin með sovétskipulagið í Austur-Evrópu. Byltingin í Rússlandi var gerð af hugsjónaástæðum. Til að bregðast við kúgun alþýðu og lökum lífskjörum var valdhöfum steypt til að reisa nýtt þjóðskipulag. Samfélagsskipulag og réttlæti voru höfuðmarkmið tilraunarinnar en viðskiptaskipulag var víkjandi þáttur. Nýju valdhafarnir útfærðu hugmyndafræði sína og héldu henni fast að þjóðinni. Þeir stefndu jafnvel að því að Breyta hugarfari hennar og skapa ,,nýjan mann", sem væri meira gefinn fyrir bræðralag, félagshyggju og samvinnu (Samfélagsmenningu) en fyrir sérhyggju, efnahyggju og samkeppni (viðskiptamenningu). Skipulag samfélagsins tók einkum mið af þessari hugmyndafræði stjórnvalda. Ekki tókst þó að útfæra þjóðskipulagið og stjórnarhættina á þann veg að í sátt væri við hugarfar þjóðarinnar, enda gekk illa að breyta því. Þegar misræmi milli stjórnarhátta valdhafanna og hugarfars þjóðarinnar olli vandræðum gripu stjórnvöld til líkamlegrar og andlegrar valdbeitingar til að halda reglu og festu í þjóðlífinu. Það eru venjulega helstu valkostirnir sem stjórnvöld eiga, að stjórna í sátt við almenning með lýðræðislegri lögmætingu yfirvaldsins, sem Weber kallar svo, eða beita valdi. Valdbeitingin náði svo langt að umtalsverður hluti þjóðarinnar þurfti að tapa lífi sínu svo tilraunin gæti gengið sinn veg. Með valdbeitingu stjórnvalds í stóru ríki er auðvitað hægt að áorka miklu sem til framfara horfir, og svo var auðvitað í Sovétríkjunum. Árangur í eflingu lífskjara og í aukningu réttlætis, sem voru höfuðmarkmið tilraunarinnar, létu þó á sér standa, að minnsta kosti í samanburði við kapítalísku löndi í vestri. Andóf, áhugaleysi og undanbrögð hvers konar meðal almennings drógu því þrótt úr þjóðlífinu. (Kyril Tidmarsh. 1994. Russia´s Work Ethic). Löngu áður en tilraunin leið undir lok hafði þjóðin dregið sína ályktun, en stjórnvöld og sérhagsmunaöfl héldu þjóðinni fastri í skipulagi sínu með áframhaldandi valdbeitingu. Þegar loks slaknaði á valdataumunum hrundi allt saman, nánast eins og spilaborg. Í uppbyggingu síðustu ára var megináherslan lögð á lagfæringu viðskiptaskipulagsins því bætt efnaleg lífskjör voru orðin að höfuðmarkmiði þjóðarinnar. (Þorvaldur Gylfason. 1996. Síðustu forvöð). Margir hafa nú af því áhyggjur að forgangur viðskiptaskipulags á kostnað samfélagsmenningar geti fært öfgana á hinn veginn og stofnað stöðugleika og friði innan þjóðfélagsins í hættu, því jafnvægi þarf að vera þar í milli eins og reynsla Vesturlanda sýnir. En einn af athyglisverðustu þáttum þessarar sögu er sá, að tilraun sem svo lengi stóð, og sem gekk í berhögg við marga af ríkjandi menningarþáttum almennings, skyldi ekki ná að sveigja hugarfar almennings meira en raun bar vitni að markmiðum skipulagsins sem stjórnvöld byggðu, þrátt fyrir óhóflega valdbeitingu

Þess má geta að við hrun sovétveldisins fór að birta til hjá öðrum löndum í austri aftur eftir margra ára niðurleið. Það var vegna þeirra hafta sem voru í viðskiptum Sovétríkjanna og nægir í því samhengi að nefna Finnland sem að fór einna verst útúr því. Allt til ársins 1991 var atvinnulíf Finna á stöðugri niðurleið og efnahagskerfið þar var í molum vegna þess útflutnings sem þeir misstu af sem áður hafði verið til sovétríkjanna. Atvinnuleysið var á þeim tíma allt að 30% í þeim borgum sem mest treysti á útflutning en heildar prósentan var um 20% í landinu. Þeir hafa hins vegar náð sér fljótt á strik aftur og árið 1999 mældist nú Finnland ofarlega í hagsældarstiganum.

--------------------

Heimildarskrá:

Stefán Ólafsson. 1996. Hugarfar og hagvöxtur. Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, Reykjavík.

Stefán Ólafsson. 2004. ,,Hnattvæðing". Fyrirlestur í Háskóla Íslands, 29. nóvember.

--------------------

Skrifað 29. nóvember 2004
Björn Ásgeir Björgvinsson