Það er margt sem er talið hafa markað enda miðalda en flestir sagnfræðingar eru þó á þeirri skoðun að endurreisnin marki lok þeirra og byrjun nýrrar aldar. Með endurreisninni, sem hófst á Norður-ítalíu á 14. öld, vaknaði áhugi manna á listum, vísindum og þekkingu forn Grikkja og Rómverja á ný og breiddist hún svo um alla Evrópu. Að sjálfsögðu ber að varast slíkar yfirlýsingar því að yfirgnæfandi meirihluti fólks voru fátækir bændur eða atvinnulausir betlarar og átti það fólk fullt í fangi með að sjá sér farboða og var ekki með hugan við skólagöngu og lærdóm. En á ítalíu fóru fræðimenn að rannsaka og tileinka sér mannskilning Grikkja og Rómverja sem lögðu meiri áherslu á líf mannsins hér á jörðu en líf hans eftir dauðann. Ásamt því að Kólumbus silgdi fyrst til Ameríku 1492 og viðskipti jukust í kjölfarið vöknuðu listamenn til lífsins. Nýjungar í tækni og vísindum svo sem prentlistin gerði mönnum auðveldara að mennta sig og gaf endurreisninni byr undir báða vængi og breytti hinum vestræna heimi til frambúðar.

Kóperníkus
Stjörnukerfið sem hafði verið mótað af mörgum kynslóðum Grikkja var kölluð heimsmynd Ptólemeosar sem var stjörnufræðingur á 2. öld eftir krist og hafði gefið út fyrsta stjörnufræðiritið. Strjörnufræði hans var grunnurinn í stjörnufræði þangað til á 16. öld og samkvæmt henni var jörðin hvel sem hékk óstutt í geimnum og var miðpunktur alheimsins en stjörnurnar gengu í kring um það hvel. Þessa heimsmynd felldi kaþólska kirkjan inní hina kristnu heimsmynd á miðöldum og var ætlað að samræna þá skoðun að guð hafði gert veröldina að miðpunkti alls. En svo kom til sögunnar Nikulás nokkur Kóperníkus (1473-1543) sem að var pólskur kennimaður og benti á að flest stærstu stærðfræðilegu vandamál sólkerfisins leystus ef litið væri á sólina sem miðpunkt heimsins. Hann hélt því þó stöðugt fram að þetta væri aðeins tilgáta því að hann grunaði nefninlega hversu mikilu uppnámi það myndi valda, og af ótta gaf hann þetta ekki út á bók fyrr en árið 1543 sem að reyndist svo vera dánarár hans sem að kannski var kostur fyrir hann því að þessar tilgátur áttu eftir að valda miklum usla. Þetta var að vísu í þó nokkurn tíma að ná útbreiðslu eins og nýjar hugmyndir yfirleitt en þegar menn áttuðu sig á því að þarna var komin þversögn í það sem kirkjan hafði kennt í þúsund ár og það sem stendur í biblíunni sjálfri varð allt vitlaust. Þetta olli því að fólk fór að velta fyrir sér að ef að þetta væri rétt hefðu æðstu yfivöld rangt fyrir sér, þ.e. biblían, kikjan og vitringar fornaldar. Ef að þau hefðu rangt fyrir sér í þessu efni gæti þeim alveg eins skjátlast með aðra hluti eins og stjórnun og átti því allt skipulag heimsins undir högg að sækja. Tveir vísindamenn komu svo og lagfærðu lítilega kenningar Kópernikusar þeir Tycho Brahe og Jóhannes Kepler sem kom t.d. fram með það að stjörnurnar hreyfðust um í sporbaug en ekki í hringi eins og Kóperníkus hélt fram.

Galíleo Galílei
Ítalarnir Galíleo Galilei(1564-1642) og Giordano Bruno héldu því seinna fram að alheimurinn væri óendanlegur. Þegar þeir ætluðu að opinbera þessa skoðun reyndu yfirvöld að knýja Bruno til afneitunnar á þessari kenningu en hann lét ekki undan og var á endanum brenndur á báli með ginkefli úr járni í kjaftinum svo að hann gæti ekki hrópað kenningu sína yfir lýðinn sem fylgdist með aftökunni. Þegar Galileo stóð svo frammi fyrir sama hlutskipti ákvað hann að draga staðhæfingar sínar til baka. Hann var kærður fyrir tvöfaldann glæp annars vegar það að halda því fram að jörðin snérist um möndul sinn og hins vegar að hún snérist um sólina en ekki sólin um hana. Þessa hugmynd fékk hann frá Kópernikusi fyrir milligöngu Keplers og voru þessar kenningar hans þá þessum tíma orðnar nærri aldargamlar. En sem fyrr sagði dró hann orð sín aftur og lofaði að láta aldrei aðra eins vitleysu útúr sér en þjóðsagan segir að þegar hann gekk frá borðinu þar sem hann hafði skrifað undir afturköllun orða sinna heyrðist hann tuldra í bringu sér ,,en hún snýst nú samt”.
Galíleo var mikill vísindamaður og er um það deilt hvort að hann hafi fundið upp sjónaukann. Það er allavega margsannað að hann var fyrstur til að nota sjónauka til að skoða stjörnurnar og gjörbreytti hann því stjörnufræðinni. Hann uppgötvaði pendúl-lögmálið og breytti það úrsmíði svo um munaði og gerði m.a. klukkur nákvæmari. Einnig fann hann upp hitamælinn ásamt því að koma með þá kenningu að allir hlutir falli jafn hratt óháð þyngd sinni svo framarlega sem engir aðrir kraftar hafa áhrif á þá. Hann sýndi fram á að skothlutir heyfast í fleygboga og hrinti þar með fallbyssufræðunum úr vör. Þrátt fyrir að hann hafi tekið aftur orð sín um jörðina tókst honum að smygla niðurstöðum vísindarannsókna sinna til Norður-Evrópu. Langur tími leið þó þar til allur almenningur tileinkaði sér sólmiðjukenninguna og kaþólska kirkjan viðurkenndi hana ekki fyrr en í upphafi 19. aldar. Þetta allt ásamt ótal öðru sem Galíleo setti fram tekur af öll tvímæli um að hann var einn frumlegasti og hugvitsamasti snillingur allra tíma.

Isaac Newton.
Englendingurinn Isaac Newton(1642-1727) var vísinda maður sem að ungur að árum eða um 23-24 ára greindi réttilega frá samsetningu ljóss. Hann fann upp örsmæðareikninginn og setti ekki einungis fram hugmyndina um þyngdarlögmálið heldur reiknaði hann einnig út þyngdarlögmálið. Hann áttaði sig á víðara samhengi þess þegar hann sá epli falla úr tréi og spurði hann sig þá hvort að krafturinn sem fékk epkið til að falla á jörðina væri sá sami og togaði tunglið í átt að jörðinni og héldi því þannig á sporbaug. Þetta gerði hann allt saman á einu ári við upphaf ferils síns og kom þar með nafni sínu á spjöld sögunnar. Hann setti kenningu sína um þyngdarlögmálið og hreyfilögmálin þrjú fram í Principu árið 1687 og í Opticks árið 1704 sýndi Newton fram á að hvítt ljós sé samsett úr öllum litum hins sýnilega litrófs frá rauðum til fjólublás. Uppgötvanir hans gerðu honum kleift að endurskoða hugmyndir keplers og Galíleos og endurskrifaði hann til dæmis þrjú lögmál Keplers um hreyfingu himintunglanna og hefur það síðan verið kallað lögmál Newtons. Newton hefur af mörgum verið talin mesti vísindamaður sem uppi hefur verið og skrifaði skáldið Alexander Pope t.d. ,, Yfir náttúru og lögum hennar var allt svart. Þá sagði Guð: verði Newton! Og allt varð bjart”. Tæknileg hagnýting fullkomnunar Newtons á stöðufræðum og hreyfifræðum var forsenda iðnbyltingarinnar og breytti þar með ásýnd jarðarinnar og mannlegu samfélagi til muna.

Skrifað í febrúar 2003
Björn Ásgeir Björgvinsson