Á árunum 1914 til 1918 geisaði hræðileg styjöld í Evrópu sem síðar hefur verið nefnd heimstyrjöldin fyrri vegna þess að áhrifa hennar gætti um nær allan heim. Styrjöld þessi geisaði milli Þjóðverja, Austurríkismanna-Ungverja, Búlgara og Tyrkja annars vegar og Breta, Frakka, Rússa, Ítala, Bandaríkjamanna, Belga, Serba, Rúmena, Svarfellinga, Portúgala, Japana of fleiri hins vegar. Fyrri runan voru hin svo kölluðu Miðveldi og sú seinni voru Bandamenn. Aldrei áður hafði stríð haft jafn mikil áhrif á landamæri en fjögur keisaradæmi féllu Þýskaland, Austurríki-Ungverjaland, Ottoman og Romanovs.

Frá því um 1890 tóku stórveldi Evrópu að skiptast í tvær andstæðar fylkingar, gagnstætt samráðsstefnu þeirra sem lengi hafði verið ríkjandi. Það var Vilhjálmur II Þýskalandskeisari sem vék frá þessari stefnu og tók upp ótvírætt bandalad við Austurríki. Í kjölfarið, vegna þess að Rússar þörfnuðust Fransks fjármagns til framfara í iðnaði, tóku þeir upp hernaðarbandalag við Frakkland. Fylkingarnar andstæðu voru því orðnar annars vegar Frakkland og Rússland og hins vegar Þjóðverjar Austurríkismenn-Ungverjar og Ítalir. Þar sem að iðnaðar- og herveldi Þýskalands fleygði áfram á þessum tíma stóð Frökkum og Bretum ógn af þeirri þróun. Sérstaklega urðu Bretar varir um sig þegar að Vilhjálmur II Þýskalandskeisari vildi fara að stækka ríki sitt í Afríku og efldi Þýska herinn til þess. Þannig var nefninlega mál með vexti að í Afríku höfðu Bretar nokkuð mikil yfirráð en fóru að óttast um þau þegar að Þýski herinn efldist því að allar Þýsku nýlendurnar lágu að löndum Bretaveldis. Á þessum tíma grunaði Breta einnig að Þjóðverjar hygðust ryðja sér til rúms í Persaflóalöndunum sem voru Breskt áhrifasvæði. Bretar byrjuðu því að vingast við Frakkland en héldu áfram að hafa þýskaland sem helsta viðskiptaland sitt á meginlandi Evrópu. Bretar hófu í framhaldi af því að hervæðast enn meira og nú var þannig komið að það þurfti ekki nema einstakt atvkik til að allt færi í bál og brand.

Upphaf átakanna, sem ollu því að fyrri heimstyrjöldin braust út, má rekja til þess þegar að Serbneskur þjóðernissinni, að nafni Gavrilo Princip, skaut Franz Ferndinand, erkihertoga og ríkiserfingja Austurríkis-Ungverjalands, og eiginkonu hans til bana í Sarajevo í Bosníu. Princip framdi morðin í mótmælaskyni við yfirráð Austurríkis-Ungverjalands yfir Bosníu. Austurríkismenn-Ungverjar grunuðu Serbnesk stjórnvöld um að standa á bak við morðin og sögðu þeim því stríð á hendur. Þessi atburður, eins og áður kom fram, varð aðalkveikjan að fyrri heimstyrjöldinni. Austurríkismenn-Ungverjar sögðu Serbum stríð á hendur nákvæmlega einum mánuði eftir að Franz Ferndinand og eiginkona hans voru ráðin af dögum nánar tiltekið 28. júlí 1914. Þá hófst stríðið en þannig var að þjóðirnar sem flokkuðust undir Bandamenn studdu hver aðra og þjóðirnar sem flokkuðust undir Miðveldin studdu hver aðra. Í kjölfar þess að Austurríkismenn-Ungverjar sögðu Serbum stríð á hendur lýstu Þjóðverjar Rússum og Frökkum stríð á hendur og Bretar sögðu Þjóðverjum stríð á hendur. Í fyrstu töldu allir að stríðið yrði stutt og glæst og æskumenn allra landanna flykktust í herinn. Brátt varð þó ljóst að hvorugur heraflinn hafði nægan styrk til að vinna úrslitasigur og á vígvöllunum fórnuðu þúsundir hermanna lífi sínu fyrir örfáa metra. Í styrjöldinni féllu alls um 8.634.300 hermenn og séu borgararnir líka taldi með, sem dóu annað hvort vegna matarskorts eða þjóðarmorða, tvöfaldast nánast sú tala. Þýskaland var það land sem missti flesta menn eða um 1.800.000 og Japanir misstu fæsta menn en frá þeim féllu aðeins um 300 menn.

Heimstyrjöldin fyrri var ólík öllum fyrri styrjöldum vegna skotgrafahernaðarins sem öll löndin notuðust við. Mikinn hluta styrjaldarinnar höfðust herir beggja stríðsaðila við í skotfröfum (samsíða skurðum sem aðeins voru aðskildir af mjórri landræmu sem kölluð var einskynsmannsland). Þegar sókn herja var stöðvuð leituðu hermennirnir skjóls í þessum skotgröfum sem þeir, vel að merkja, grófu sjálfir. Aðstæðurnar í skotgröfunum voru vægast sagt ömurlegar, þar óðu menn forað í hné og háðu sínar persónulegu orustu. Það var nefninlega ekki nóg með að þeir þyrftu að há orustur við aðra menn heldur bættust lýsnar og rotturnar við þegar þeir reyndu að hvíla sig fyrir næsta bardaga. Skotgrafahernaðurinn kom af illri nauðsyn en stríðstækni beggja aðila voru svo öflug, hraðvirk og nákvæm að ógerlegt var að berjast á opnum velli. Þegar hermennirnir skriðu upp úr skotgröfunum til að sækja fram féllu þúsundi þeirra fyrir vélbyssuskotum og handsprengjum óvinarins. Einnig réðu báðir stríðsaðilar yfir öflugum fallbyssum en á þessum árum komu fleiri og fleiri ný vopn til sögunnar, svo sem skriðdrekar og eiturgas. Á tímum seinni heimstyrjaldarinnar fleytti flugvélatækninni líka fram og talið er að mesta þróunin í þeim bransa hafi verið á stríðsárunum. Það er einnig talið að flugvélarnar hafi fyrst verið notaðar í bardögum í fyrri heimstyrjöldinni.

Herstjórnarlist beggja stríðsaðila 1914-1918 var í stórum dráttum á sömu lund. Ýmist var ráðist gegn óvininum þar sem að hann var öflugastur fyrir, í þeim tilgangi að greiða honum slíkt högg að hann þyrfti ekki fleiri, eða gerðar voru atlögur að honum þar sem hann var veikur fyrir í von um að rjúfa mætti skarð í varnarlínu hans. Með fyrrnefndu aðferðinni að leiðarljósi hófu Þjóðverjar stríðið, í byrjun reyndu þeir að umkringja heri Breta og Frakka og hugðust gersigra þá en voru stöðvaðir við Marne. Samtímis réðust Rússar með miklum látum inn í Austur-Prússland en fóru hrakfarir. Atlögur að óvininum þar sem hann var sterkastur fyrir endurtóku sig hvað eftir annað. Sækjendur töpuðu yfirleitt fleiri hermönnum en verjendur í atlögum sem skiluðu litlum eða engum árangri. Úrslitasigur virtist ekki koma til greina sem leiddi, eins og áður kom fram, til kyrrstöðuhernaðar í skotgröfum. Stríðið var framan af aðeins stríð Evrópuríkja þar til Bretar réðust inn í Arabalönd Tyrkjaveldis en þá fyrst varð það að heimstyrjöld því það var farið að snerta fleiri heimsálfur en Evrópu. Bandaríkin hófu sinn þátt í styrjöldinni af reiði við kafbátahernaði Þjóðverja. Og þegar Bandaríkin voru komin í stríðið með fjölmennt lið og gífurlega öflugt efnahagslíf að baki var ljóst að stríðsgæfan hefði snúið baki við Þjóðverjum. En Þjóverjar voru farnir að eiga svolítið bágt því að hafnarbönn og rask á efnahagslífi þeirra af völdum stríðsins ollu því að fólkið heima var farið að svelta. Í nóvember 1918 voru samin vopnahlé sem í raun voru uppgjöf Miðveldanna. Vopnahléssamningurinn var svo undirritaður 11. nóvember 1918 klukkan 11:00.

Friðarsamningarnir sem síðar hafa verið nefndir Versalasamningarnir voru síðan undirritaðir árið 1919. Þeir eru kallaðir þessu nafni vegna þess að friðarumræður og samningar milli Bandamanna og Þjóðverja fóru fram í Versölum. Þá voru Bandamenn Þjóverja búnir að gefast upp en það gerðist árið 1918 meira að segja áður en að vopnahléssamningurinn var undirritaður. Þjóðverjar sættu hörðum friðarkostum til þess ætluðum að halda þeim kraftlitlum um alla framtíð. Urðu þeir meðal annars að láta lönd af hendi, skuldbinda sig við að greiða háar stríðsskaðabætur, afhenda Bandaríkjamönnum her sinn og heita því að hafa ekki stærri her en 100.000 manns. Bandamenn fengu einnig allar nýlendur Þjóðverja og hernámu Þýskaland vestan Rínar, Austurríki, Ungverjaland og Tyrkland voru limuð sundur. Allt stríðið hafði í för með sér miklar breytingar á landamærum og valdahlutföllum í Evrópu, Austurlöndunum nær og víðar í heiminum. Sjö ný ríki, Finnland, Eistland, Lettland, Litháen, Pólland, Tékkóslóvakía og Júgóslóvía komu til sögunnar í Evrópu sem sjálfstæð ríki. Þýskaland og Austurríki urðu lýðveldi en keisaradómur í þessum löndum var afnuminn í stríðslok.


Með Friðarkostunum var þjóðverjum gert ómögulegt að standa við skuld sína. Þeir voru í raun kúgaðir niður sem skapaði mikla hættu. Með Verslasamningnum var í raun bara verið að fresta heimstyrjöldinni uns báðir aðilar voru tilbúnir að berjast á ný. Sem síðar varð raunin því eins og við vitum öll braust út önnur heimstyrjöld árið 1939. Þegar á heildina er litið er hægt að fullyrða að þegar yfir lauk hafði ekkert áunnist í stríðinu, sem sumir hafa nefnt "stríðið binda átti enda á allar styrjaldir" þetta var sem sagt tilgangslaust stríð sem kostaði milljónir manna lífið.

Meira um fyrri heimstyrjöldina:

BBC history
Wikipedia
WWI

Sláandi myndir af raunveruleika þessa tíma:
BBC movies

Skrifað 2003
Björn Ásgeir Björgvinsson