Fótspor á himnum er ferðalag gegnum þjóðlíf Íslendinga á síðustu öld og segir frá viðburðaríkum atburðum fátæks fólks. Sagan er eftir Einar Már Guðmundsson höfund verðlaunasögunnar Englar alheimsins og segir frá ættum manns og konu sem að hittast í Reykjavík á tíunda áratug aldarinnar og verða ástfangin. Ættarasaga þessi stiklar á stóru í upptalningu sinni á ættarmeðlimum þeirra og er þar margar skemmtilegar persónur að finna. Í þeirra lífi eiga eftir að skiptast á skin og skúrir og liggur leið þeirra í lítið sem ekkert kynta, hráslagalega, kjallaraholu í miðbæ borgarinnar með tug barna. Sagan grípur mann með sér og eru skrautlegar persónur og vel lýstu umhverfi sem eldsneyti hugans. ,,Einari lætur geysivel að skrifa hnitmiðaðan og myndrænan texta. Fótspor á himnum er byggð upp af stuttum, myndrænum og sterkum köflum.” (Einar Már Guðmundsson. 1997.) Hann hefur einnig mjög góðan og mikin orðaforða og notar hann óspart í skemmtilegum lýsingum á umhverfi og persónum. Í baráttu við drykkju, fátækt og atvinnuleysi fylgjumst við með þessu skemmtilega ferðalagi gegnum þjóðlíf Íslendinga í byrjun síðustu aldar.

Persónur sögunnar eru eins litskrúðugar og þær eru margar og væri það of langt mál að fjalla um þær allar.

Margt er um manninn í bókinni, hver persónan af annarri kynnt til sögunnar – sumar hverjar æði skrautlegar. ,,Eins og oft vill verða mótuðust þessar persónur og þróuðust á sköpunarferlinu. Það er nú einu sinni svo að sumir hlutir gerast nánast fyrir tilviljun þegar maður er að skrifa skáldsögu en þegar maður er kominn á sporið heldur maður áfram að vinna með þá. Síðan heimta sumar persónur auðvitað meiri athygli en aðrar.
(Einar Már Guðmundsson. 1997b.)

En segja má að Guðný amma komi mest við sögu en þó eru margar aðrar persónur sem að spila nokkur stórt hlutverk, eins og til dæmis Ragnar spánarfari ,sonur Guðnýjar Ömmu, og vinur hans Olli. Í bókinni birtast persónurnar hver á eftir annarri og stoppar hver persóna mis mikið við. Tekið er eitt og eitt atvik úr ævi hverrar persónu úr ættarsögu sem er rakin frá langafa og ömmu sögumanns.

Hér er beitt eins konar sjónarhorni fuglsins, það er ekki dvalið lengi við hvert atvik, heldur bætast sífellt við nýjar sögur og nýtt fólk. Sagan líður áfram frá einni persónu til annarrar, hún þéttist aldrei eða takmarkar sig við ákveðna atburðarás, heldur breikkar og breiðir úr sér allt til enda.
(Jón Yngvi Jóhannson. 1997.)

Það er lítið gert upp á milli þeirra tíu barna sem að Ólafur og Guðný áttu fyrir utan hann Ragnar. Við fáum að fylgja honum einna lengst þar sem hann og vinur hans Olli taka sér ýmislegt fyrir hendur. Það er augljóst að Ragnar er einn af uppáhalds börnum Guðnýjar því að þegar Símon fátækrafulltrúi tekur börnin eitt af öðru leggur hún áherslu á að Ragnar fái gott heimili hjá góðu fólki. Það er erfitt fyrir börnin að fara frá foreldrum sínum og kemur það greinilega í ljós hjá yngstu stelpunni Sigrúnu því hún grét oft og mikið eftir að hún hafði verið tekin frá móður sinni. Hún náði þó að komast yfir það og varð aðal saumakona bæjarins sem hún var á og var rómuð fyrir hversu góð hún væri í því miðað við ungan aldur. Hún var því mjög lík móður sinni sem var einnig mjög góð í höndunum og þótti hún kunna vel til húsverka.

Það var ekki sama sagan hjá Ragnari þó svo að hann hafi getið sér gott orð fyrir dugnað var hann lítils metinn af hinum háttvirta bónda sem hann var sendur til. Þessi bóndi var vel menntaður og vel metinn en Ragnar fékk ekki að læra neitt hjá honum og endaði með því að hann flúði. Hann var það klókur að hann náðist ekki eins og aðrir niðursetningar sem reyndu að hlaupa til frelsisins heldur tókst honum að flýja til Reykjavíkur. Hann fór niður á Stokkseyri áður en hann fetaði í fótspor Jóns Hreggviðssonar og gekk yfir Hellisheiðina. Ragnar virtist eftir þetta fá óbeit á öllu yfirvaldi og seinna flúði hann frá öðrum sveitabæ og fetaði aftur í fótspor Jóns þegar hann gekk á Holtavörðuheiðina en þó í suður átt öfugt við Jón en eigi var hann síðri garpur. Hann var eftir það í Reykjavík og seinna gerðist hann vinstri sinnaður í stjórnmálum og mótmælti yfirvaldinu og hvítflibbastéttinni. Segja má því að þessi niðursetningarár hafi mótað hann verulega því að hann var alla tíð í stríði og alla tíð að reyna að sýna hvers megnugur hann var eftir að hafa verið metinn lítils á sveitabæjunum þrátt fyrir dugnað.

Olli vinur Ragnars var fjallmyndarlegur, ávallt bestur í því sem hann tók sér fyrir hendur, og heillaði hvaða kvennmann sem er í Reykjavík bara með því að ganga um bæinn. Hann var svo laginn við vélar að hann hafði frjálsa mætingu í vinnu sína sem vélarmaður hjá fiskvinnslu og gerði það ekkert til þó að hann tæki smá fyllerís túra hér og þar. Þegar Olli fann sér í lífsförunaut kom það nú samt í ljós að hann var ekki mjög mikil tilfinningarvera og er það bersýnilegt þegar hann hefur ákveðið að fara í stríð með Ragnari. Þeir höfðu verið heillengi að bíða eftir fari en hann hafði ekki einu sinni sagt konu sinni frá því. Svo segir hann við hana daginn sem hann fær farið.

,,Ég er farinn til Spánar að berjast,” sagði Olli. ,,Við Ragnar höfum verið að bíða eftir fari.”
,,Til Spánar!” sagði Unnur og undrun hennar óx. ,,Er hann Grímur boxari farinn að halda hnefaleikamót þar líka?”
,,Nei, þú misskilur,” útskýrði Olli. ,,Á Sáni er maður sem heitir Franco. Ég hef hugsað mér að skjóta hann. Síðan kem ég aftur og elska þig jafn heitt og áður.”(Einar Már Guðmundson. 1997:192).

Þess má geta að þau áttu þá eitt barn og annað á leiðinni. Þegar Olli kom heim tveimur árum síðar var Guðrún kona hans búin að finna sér nýjan mann. Olli var ekkert að láta það koma sér úr jafnvægi, hvað þá heldur að sína einhverjar tilfinningar, heldur tók boxhanska sína og nokkra bækur og bjó svo í píanókassa eftir það niður við sjóinn. Þó svo að hann byggi í honum var hann alltaf einhver tignarlegasti maðurinn í Reykjavík, í eðalmanna fötunum sem hann fékk eftir stríðið og gekk um borgina eins og greifi. Þeir Ragnar og Olli eru skemmtilegar, litríkar persónur og eiga vel skilið það pláss sem þeir fá í sögunni.

Þegar Guðný og Ólafur urðu ástfangin höfðu þau bæði upplifað brostna æskudrauma og voru í raun bæði búin að gefa upp vonina um það líf sem þau dreymdi ung. Guðný amma var úr uppsveitum Árnessýslu og var af góðum ættum. Langafi hennar var hreppstjóri og sáttargjörðamaður og afi hennar var bókaormur mikill. Guðný og systur hennar bjuggu í sveit með foreldrum sínum en höfðu farið nokkrum sinnum í kaupstaðaferðir og einu sinni komið til Reykjavíkur. Þegar þær komu til baka úr þeirri ferð höfðu þær smitast af sótt sem að einkenndist af draumum ungra stúlkna um að búa í kaupstað í flottum húsum og kunna að sauma og elda. Sá draumur varð að veruleika þegar faðir Guðnýjar dó og flutti hún þá til Reykjavíkur eins og hana hafði dreymt um allt eftir að hún fékk sóttina.

Kaupstaðarsóttin var ekki venjuleg hitasótt en henni var líkt við kúabólu og kölluð andleg inflúensa. Kaupstaðarsóttin byggðist á segulkrafti þéttbýlisins og var talin rugla ungar stúlkur í ríminu. Á einni nóttu gat stúlka úr sveit orðið fröken í Reykjavík.
(Einar Már Guðmundsson. 1997:33.)

Þegar Guðný var flutt til Reykjavíkur hvarf fljótlega glansinn og glamúrinn af henni Reykjavík, og minningarnar um sveitina urðu ljósi punkturinn í huga hennar. En dag einn hitti hún ungan mann sem að fyllti þessa einsemd hennar sem hafði vaxið hjá henni eftir langa einveru í borginni. ,,Augu hans eru dularfull, einsog eitthvað búi í djúpunum. Kannski er hann svona heillaður eða hann er hreyfur af víni.”(Einar Már Guðmundson. 1997:38.) Í blindni, eftir áratug í einsemd í borginni, kolfellur Guðný fyrir þessum manni sem siglir um höfin á skútum og hneigist til vínsins þess á milli. Hún fyllist lífi á ný og bíður eftir manni sínum þegar hann er á sjó en þegar hann er í landi líður hún með honum um borgina sem hann þekkir manna best.

Ólafur Haraldsson hét þessi ungi maður, seinna þekktur sem ,,ragarinn”. Hann var borgarbarn fæddur og uppalinn við sjávarsíðuna. Hann byrjaði að stunda sjóinn um leið og hann gat með föður sínum, Haraldi tómthúsmanni, en það voru þeir kallaðir sem ekki áttu land heldur aðeins auðlindir hafsins. Hann og vinur hans Gunnar úr Miðkoti létu sig ungir dreyma um frægð og frama í sjómennskunni og sáu fyrir sér bjarta framtíð. En rétt eins og draumur sveitastúlkunar um þéttbýlið rættust draumar Ólafs og Gunnars ekki. Eftir að þeir félagar höfðu getið sér gott orð sem hetjur hafsins og gátu gengið á hvaða bát sem er vegna góðs orðstírs sem úrvals sjómenn gerðist það sem átti eftir að hafa áhrif á líf Ólafs-ragara fyrir lífstíð. Gunnar féll útfyrir og rann úr greipum Ólafs þegar hann reyndi að grípa í hönd hans. Eftir það atvik sást Ólafur oft á tíðum sitja við sjávarsíðuna starandi á hið mikla óendanlega haf sem hafði gleypt vin hans og drauma. Í kjölfarið fór Ólafur að leita að vini sínum. Hann fann hann í vímunni, og slagaði um Hlíðarhúsastíginn glaður og lifði í draumi með vin Gunnar í annari og Bakkus í hinni hlægjandi og syngjandi. Guðný amma hefði kannski átt að varast þennan mann en saman lentu þau, í leit sinni að æsku draumunum sem höfðu glatast en fundu í stað hamingjuna í hjörtum hvors annars.

Ólafur og Guðný höfðu flutt í tvílyfta húsið og eignuðust tíu börn, átta stráka og tvær stelpur. Líf þeirra leið áfram, Óli fór á sjó og kom svo heim og drakk, þó ekki mikið í fyrstu en hann neitaði þó aldrei brennivíni. Þegar á leið varð fátæktin meiri og drykkjan fylgdi. Eftir því sem fátæktin jókst drakk Ólafur meira og tíðin var orðin þannig að meiri hluti þess penings sem hann fékk á sjónum fór í drykkju. Sjómennskan minnkaði og atvinnuleysið var mikið. Ólafur vann á höfninni þess á milli sem hann komst ekki á sjóinn en þar var hann alltaf fullur. Hann kom því alltaf fullur heim í kjallaraholuna sem þau leigðu, matarlaus, blindfullur og oftar en ekki blár og marinn eftir að hafa lent í riflildum við menn á höfninni um forna sjófrægð sína. Þetta ástand versnaði og versnaði og á endanum var Guðný orðin fyrirvinnan á heimilinu og Ólafur gekk jafnvel svo langt að stela launum hennar frá henni einn daginn til þess að geta dottið í það. Þegar fátækrafulltrúinn kom svo loks eftir margra ára hark hjónanna og fór að spyrja Guðný um ástandið sagði hún honum frá drykkju Ólafs en steinþagði yfir því að hann hefði barið sig og stolið peningum fyrir brennivíni. Svo holl var hún sínum manni og sá bara um hann eins og eitt af sínum börnum. Hann hefur þá væntanlega verið erfiðasta barnið því segja má að hann hafi valdið því að börnin voru send burt. Á endanum sátu þau ein í kjallara holunni vaðandi krap upp að ökklum, Óli fullur en Guðný að vinna í fötunum sínu fínu sem voru orðin snjáð og gömul.

Saga þessi kemur víða við og er mjög lýsandi fyrir Íslands fyrri tíma. Fólkið sem að ungt sá fyrir sér draumalíf lenti í hlutum sem það vissi ekki að væru til. Æskudraumar þeirra urðu að harðri lífbaráttu sem krafðist hörku og dug. Það sem kannski lýsir tryggð Guðnýjar var að þrátt fyrir áralanga drykku Ólafs þá stóð hún með honum og sagði ekki frá því að hann hefði barið sig eða stolið matarpeningum barnanna. Kannski til þess að enda ekki ein þegar öll börnin yrðu farin. Í sögunni er allt sem prýðir góða sögu það er ást Guðnýjar og Ólafs, utanför Ragnars og Olla til að mannast, sem er nú þekkt fyrirbæri úr Íslendingasögunum. Og síðast en ekki síst er húmorinn aldrei langt undan og er hann gegnum gangandi í allri sögunni. En þó eru alvarlegir tímar og harðir. Það geisa stríð og það er atvinnuleysi. ,,Um leið og Fótspor á himnum er fjölskyldusaga er ætlun Einars Más að segja sögu þjóðar sem kom hálf-meðvitundarlaus inn í þessa nýju öld, inn í nýjan og framandi heim.”(Þröstur Helgason. 1997.)
---------------------------------------------------------------------------------------------

Heimildarskrá:

Einar Már Guðmundsson. 1997. ,,Ég er orðafíkill.” [Viðtal.] DV, 6.
desember.

Einar Már Guðmundsson. 1997b. ,,Dorgað á sagnarmið íslensku
þjóðarinnar.” [Viðtal.] Morgunblaðið, 2. desember

Einar Már Guðmundsson. 1997. Fótspor á himnum. Mál og menning,
Reykjavík.

Jón Yngvi Jóhannson. 1997. ,,Frá sjónarhorni fuglsins.” DV, 18.
desember. [Ritdómur Fótspor á himnum eftir Einar Már
Guðmundsson.]

Þröstur Helgason. 1997. ,,Ímyndunin alltaf í spilinu.” Morgunbalðið, 9.
desember. [Ritdómur um Fótspor á himnum eftir Einar Már
Guðmundsson.]
---------------------------------------------------------------------------------------------

Björn Ásgeir Björgvinsson.
Nóvember 2003.